Uzmanlar uyarıyor: Eğer bu gidişat durdurulamazsa, en sevdiğimiz tariflerde fıstık yerine çok yakında daha ucuz olan cevizi görmek zorunda kalabiliriz.
İran, dünyanın en büyük ikinci fıstık üreticisidir ancak savaş ticaret yollarını aksatıyor ve sevkiyatları engelliyor, bu da kıtlığa yol açıyor. Bu durum fıstık fiyatlarını neredeyse sekiz yılın en yüksek seviyesine çıkarıyor.
KÜRESEL ÜRETİM DENGELERİNE GÖRE:
AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ (KALİFORNİYA) — 1. SIRADA
Metinde de belirtildiği gibi, şu anda küresel fıstık üretiminin %60’ından fazlasını tek başına ABD (özellikle Kaliforniya) karşılıyor ve açık ara dünyanın 1. büyük üreticisi konumunda.
İran — 2. Sırada
Metnin ilk cümlesinde de geçtiği üzere İran, yaptırımlar, savaşlar ve lojistik krizlere rağmen dünyanın en büyük 2. fıstık üreticisi unvanını koruyor.
TÜRKİYE — 3. SIRADA
Metinde ismi doğrudan geçmese de, küresel gıda verileri ve tarım piyasasına göre Türkiye (Antep fıstığı ile) dünyanın en büyük 3. fıstık üreticisidir.
ABD’deki İran restoranlarının yaptırımlar nedeniyle anavatanlarından fıstık temin etmesi zaten zor. Şu anda insanlar geleneksel yemeklerinde bile fıstık kullanmıyor, tatlılarda büyük miktarlarda kullanmaktan bahsetmiyorum bile. Bir lüks haline geldi.
Peki, dünyanın en popüler malzemelerinden biri bulunması en zor malzemelerden biri haline geldiğinde ne olur?
ANTEP FISTIĞININ FİYATLARI NEDEN BU KADAR YÜKSELDİ?
Antep fıstığı Kaliforniya’ya özgü bir bitki değildir. Kökenleri Orta Asya ve Orta Doğu’ya dayanır ve binlerce yıldır buralarda tüketilmektedir. Bölgenin iklimi Kaliforniya’ya benzer ve yazları kuraktır. Bu bitkiler her zaman zahmetli yetiştirilen bitkiler olmuştur, bu nedenle anavatanlarında bile büyük hasatlar nadir görülmüştür. Antep fıstığı lüks bir ürün olarak kabul edilmiş ve hatta İncil’de yeryüzünün seçilmiş meyvelerinden biri olarak anılmıştır.
Sonraki yüzyıl boyunca, Kaliforniya’da fıstık endüstrisi bu İran tohumundan gelişti. Bugün, Kaliforniya’daki en eski ağaçlardan bazıları Keenan Çiftliği’nde bulunmaktadır.
Sektör başlangıçta neredeyse yok denecek kadar azdı. Bob Keenan ve babası sadece 100 hektarla işe başladılar ve bugün aileleri yaklaşık 20.000 hektarlık bir alanda çiftçilik yapıyor.
Bu tür üretim, ağaçları “sarsabilen” ve birkaç saniyede 15.000’e kadar fıstık çıkarabilen hızlı makineler gerektirir. Sadece en güçlü ağaçlar bu tür bir kuvvete dayanabilir.
Bu kadar büyük bir miktarı üretmek için, bir konteyneri doldurmak üzere yaklaşık yedi ağaca ihtiyaç duyulmaktadır. Hedef, günde yaklaşık 130 römork işlemektir.
Antep fıstığı, yetiştirilmesi en pahalı kuruyemişler arasında yer alıyor. Çiftçiler, ilk hasadı almadan önce bile hektar başına yaklaşık 20.000 dolar harcayabiliyorlar. Ayrıca, ağaçların meyve vermeye başlaması yaklaşık altı yıl sürüyor; bu süre badem ağaçlarına göre iki kat daha uzun.
Bu süre zarfında çiftçiler yatırımlarının karşılığını alamazlar, bu da üretimi riskli hale getirir.
Diğer bitkilerin aksine , fıstık ağaçlarının erkek ve dişi olmak üzere ayrı ağaçları vardır ve sadece dişi ağaçlar meyve verir. Yaz aylarında çok suya ihtiyaç duyarlar ve bir dönümlük alan bir milyondan fazla galon su tüketebilir; bu da on hanenin yıllık su ihtiyacına yetecek miktardır.
1976’da Kaliforniyalı üretici Keenan, ilk ticari hasadını sadece 500 pound ile gerçekleştirdi. Bugün ise milyonlarca pound üretiyorlar; bu miktar, başlangıçta tüm ülkenin ürettiğinden daha fazla.
Ancak 1970’lere gelindiğinde İran pazara hakim olmuş ve ABD’ye yaklaşık 20 milyon pound ihracat yapıyordu. 1979’daki İran Devrimi’nden sonra ABD, İran fıstığı ithalatına kısıtlamalar getirdi. Bu da Kaliforniyalı üreticiler için alan açtı.
1986’da ABD, İran fıstığına %241 oranında gümrük vergisi uyguladı ve bu vergi bugün hala yürürlükte. Bu durum Amerikan sanayisinin büyümesine yardımcı oldu.
O zamana kadar Kaliforniyalı çiftçiler, kabuğu otomatik olarak çıkaran cihazlar da dahil olmak üzere işleme makineleri geliştirmişlerdi. Bugün, tüm süreç devasa depolama kapasiteleri ve gelişmiş ayıklama sistemleriyle endüstriyel olarak gerçekleştiriliyor.
Keenan Şirketi depolarında yaklaşık 10 milyon pound fıstık stoklarken, dünya çapında ihracat için günlük 25.000 kutuya kadar paketleme yapıyor.
İşlerinin yaklaşık yüzde 60’ı Hindistan da dahil olmak üzere yabancı pazarlara yöneliktir.
Ancak yeni kriz jeopolitikten kaynaklanıyor. ABD’nin yılın başında İran’a saldırmasıyla ulaşımda ve küresel piyasalarda aksama yaşandı. Antep fıstığı fiyatları şimdiden yaklaşık yüzde 50 artarak 2018’den bu yana en yüksek seviyesine ulaştı.
Bu durum, yaklaşık 60.000 hektarlık alanda üretim yapan en büyük üretici Amerikan şirketi Wonderful Pistachios için alan açıyor. Şirket, en iyi ağaçların seçimi ve hatta klonlanması için gelişmiş yöntemler geliştirerek verimi %40’a kadar artırdı.
Günümüzde ABD, dünyanın fıstık üretiminin %60’ından fazlasını karşılıyor; İran ise yaptırımlar ve ticaret kısıtlamaları nedeniyle payı azalmış olsa da önemli bir üretici olmaya devam ediyor.
Aynı zamanda, yaptırımlar nedeniyle İran’dan ABD’ye fıstık ithalatı neredeyse sembolik bir nitelik taşıyor.
New York’taki İran restoranı sahipleri, bu ürünleri çok nadir, neredeyse sembolik olarak kullandıklarını söylüyorlar; çünkü artık çok pahalı ve bulunması zor hale geldiler.
İran’da da fiyatlar yükseliyor ve gerilimler ile tedarik zinciri aksamaları fiyatları daha da etkiliyor. Giderek daha fazla insan bu ürünleri karşılayamıyor ve bu durum uzun vadede gıda kültürünü etkileyebilir.
Kaliforniya’da çiftçiler su kıtlığı, yeni yeraltı suyu kullanım yasaları ve artan üretim maliyetleriyle boğuşuyor. Bazıları, üretimin geri kalanını korumak için arazilerinin bir kısmını ekmeden bırakmak zorunda kalıyor.
Tahminler, 2040 yılına kadar Kaliforniya’da 900.000 hektara kadar tarım arazisinin üretimden kalkabileceğini gösteriyor. Bu durum, gıda fiyatlarında daha fazla artışa neden olabilir ve ABD tarımının yapısını değiştirebilir.
Tüm bunlara rağmen, Wonderful şirketi hala pazara hakim durumda ve üretimini genişletmek için milyarlarca dolar yatırım yapıyor.
“Get Crackin” adlı pazarlama kampanyaları, dünya çapındaki talebi daha da artırdı.
Bugün ABD, küresel fıstık pazarında hakim konumda, ancak uzmanlar jeopolitik gelişmeler, iklim ve talebin birleşmesinin önümüzdeki yıllarda fiyatları daha da yükseltebileceği konusunda uyarıyor.
TÜRKİYE İÇİN BÜYÜK FIRSAT MI, TEHLİKE Mİ?
Küresel fıstık pazarının iki devi ABD ve İran; kuraklık, ambargolar ve savaşlarla boğuşurken, bu durum Türkiye için stratejik bir ihracat fırsatı doğurabilir. Dünyada fıstık fiyatları rekor kırarken, Türk Antep fıstığı küresel pazardaki boşluğu doldurmaya aday. Buradaki asıl mesele, dış pazardaki bu yüksek kârlılığı yakalarken iç piyasadaki yerel üreticiyi ve tüketiciyi koruyabilmek. Akıllıca yönetilirse bu küresel kriz Türkiye’nin fıstık üretimini dünyaya kabul ettireceği büyük bir avantaja dönüşebilir.
